بازار تهران

بازار بزرگ تهران، قلب تپنده‌ی اقتصادی ایران

اگر بخواهیم درباره‌ی تاریخچه‌ی تهران و سرگذشت آن از سالیان دور صحبت کنیم، بدون شک صحبت کردن از بازار تهران در اولویت قرار می‌گیرید. چراکه تاریخچه‌ی بازار تهران به قبل از انتخاب تهران به عنوان پایتخت، یعنی دوره‌ی صفویه باز می‌گردد. همچنین بازارها در طول تاریخ محل شکل‌گیری ارتباطات مردمی و مرکز اجتماع مردم بوده‌اند. به دلیل عدم وجود شکل امروزی ارتباطات در گذشته، بازار مرکز فعالیت‌های اجتماعی بوده است و اخبار مربوط به شهر از طریق بازار بین مردم پخش می‌شد. به همین جهت بازار دارای کارکردهای مهم و متفاوت بوده است. بازار تهران نیز دارای نقش اساسی در صحنه‌های سیاسی و اجتماعی در زمان‌های مختلف بوده و هست. علاوه بر این بازار تهران را می‌توان مرکز اقتصادی ایران دانست؛ چراکه بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی در بازار تهران شکل می‌گیرد.

شکل‌گیری اولیه‌ی بازار تهران

همانطور که گفته شد تاریخ بازار تهران به دوران صفویه باز می‌گردد. درابتدا، شاه طهماسب صفوی، قزوین را به عنوان پایتخت برگزید. اینگونه که نقل شده شاه طهماسب برای زیارت حرم حضرت عبدالعظیم به شهر ری می‌آمد. او طی این رفت‌و‌آمدها علاقه‌اش به تهران زیاد شد و دستور ساخت حصاری را به دور آن می‌دهد. برای ساخت این حصار نیاز به خاک بسیار زیادی بود. به همین جهت خاک برداری به منظور تامین خاک مورد نیاز برای حصار کشی از ۲ منطقه در جنوب تهران آغاز شد وبعدها این مناطق به چاله میدان و چاله حصار معروف شدند. این حصار بزرگ، حصار طهماسبی نام گرفت و در حدود ۶۰۰۰ قدم طول داشت. اما امروزه به صورت کامل تخریب شده است. تهران در داخل حصار طهماسبی قرار داشت و از ۴ محله تشکیل می‌شد و نام یکی از این محله ها بازار بود.

در تمامی محله‌های موجود در تهران بازارها و سراهایی وجود داشتند اما بازار اصلی شهر همین بازار فعلی که در خیابان پانزده خرداد قرار دارد، بود. با وجود توجه و همت پادشاهان صفوی به بازار تهران، اساس تغییرات و شکل‌گیری بنای بازار تهران، به دوره‌ی قاجار باز می‌گردد.

در دوره آغا محمدخان قاجار این بازار نسبت به گذشته از رونق بسیار زیادی بهره مند می شود. حجره ها، دالان ها، کارونسراها و سایر بخش های بازار مورد بازسازی و مرمت قرار گرفتند. ورودی اصلی که بازار بزرگ نام دارد، در دوران ناصرالدین شاه بنا گردید. همچنین ورودی‌های دیگر هم در این دوره سازماندهی شدند. در دوره‌ی ناصرالدین شاه ساخت و سازهای زیادی در بازار تهران صورت گرفت.اما با گذشت زمان و بر اساس نیازهای اجتماعی برخی از راسته های قدیمی دچار تخریب و یا تغییر کاربری و برخی دیگر همانند بازار زرگرها و حلبی سازها کوچکتر شدند.

بازار تهران همانند سایر بازارهای سنتی ایران و شرقی، مرکز اصلی اقتصاد شهر و حتی کشور بوده و نقش مهمی در تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی داشته و دارد.این مکان در تاریخ نقش مهمی را ایفا کرده که از مهم ترین آنها می توان به دوران مشروطه اشاره کرد.در دوره مشروطیت اولین جایی که علیه دولت ایستاد و با علما و مردم همراه گشت، بازار تهران بود؛ بازاریان کار خود را تعطیل و در مسجد امام تحصن کردند.

هر چه بود، بازار تهران از دوران شکل‌گیری‌اش تا به امروز، اتفاقات زیادی را پشت سر گذاشت تا اینکه امروز عنوان قلب تپنده اقتصاد کشور را یدک بکشد.

بازار تهران

معماری بازار بزگ تهران

بازار امروز معماری خاص و پیچیده ای دارد، راهروهای پیچ در پیچ، طاق های ضربی و هواکش‌های سنتی از زیبایی‌های معماری بازار تهران می‌باشند. اما این زیبایی و پیچیدگی‌ها در ابتدای ساخت بازار وجود نداشتند. به مرور زمان بازار تهران توسعه و گسترش یافت. سر توماس هربرت، در سفرنامه‌ی خود در سال ۱۱۰۸ قمری (دوره‌ی صفویه) بازارهای تهران را فاقد سقف توصیف می‌کند. اما امروز بخش‌هایی از بازار مسقف شده‌اند. این توسعه‌ها در فضاهای خدماتی نیز صورت گرفت به طوری که قهوه خانه‌ها، زورخانه‌ها، حمام، مسجد، سقاخانه و حسینیه‌های بسیاری در این بازار ساخته شدند. 

در هر قسمت از بازار تهارن، راسته‌هایی ساخته شد که مختص به خرید و فروش کالای به خصوصی بوده که هر کدام حکم یک بازار و بازارچه را داشت. این بخش‌ها هرکدام جداگانه صاحب تکیه، مسجد، حمام و برنامه‌های ویژه‌ی خود بودند. مجموع تمامی این راسته‌ها و بازارچه‌ها مجموعه‌ی بزرگ بازار تهران را تشکیل داده است؛ بازار بزرگی که مساحت امروزی آن در حدود ۱۰۵ هکتار می‌باشد. 

قسمت‌های مختلف بازار بزرگ تهران

 سبزه میدان

یکی از بخش‌های مهم و قدیمی بازار، سبزه میدان، در بخش شمالی بازار تهران است که قدمت آن به دوره‌ی صفویه باز می‌گردد. در دوره‌ی قاجار به دستور امیرکبیر تغییرات اساسی در ساختار میدان داده شد. ضلع جنوبی این میدان نیز یکی از ورودی‌های بازار بزرگ تهران تحت عنوان بازار کفاش‌ها می‌باشد.

 چهارسوق بزرگ بازار

چهارسوق بزرگ بازار نیز  در نزدیکی مسجد جامع قرار دارد، دارای سقفی کوتاه و گچ کاری شده است که در سال ۱۱۸۵ خورشیدی ساخته شده و از بخش‌های زیبا و پر رفت و آمد بازار می‌باشد.

 سرای امیر

از دیگر بخش‌های تاریخی و جالب بازار، می‌توان به سرای امیر اشاره کرد که به کمک اموال شخصی امیرکبیر و کمک‌های شیخ عبدالحسین ( روحانی مشروطه خواه) در حدود سال‌های ۱۲۲۹ خورشیدی به همراه مسجد و مدرسه‌ای که به نام شیخ عبدالحسین مشهور می‌باشد، ساخته شده است.

 مسجد امام خمینی یا مسجد جامع

مسجد امام خمینی یا مسجد جامع که در گذشته به آن مسجد شاه می‌گفتند از بخش‌های زیبای بازار است که قدمتی نزدیک به دو قرن دارد و در زمان فتحعلی شاه بنا شده است. این مسجد در سال ۱۳۶۳ ثبت ملی شد.

 تیمچه حاجب الدواله

کنار مسجد جامع (امام خمینی)، تیمچه‌ای به نام حاجب الدواله با معماری بی‌نظیری وجود دارد که توسط فردی به نام حاج علی خان حاجب الدوله در دوران ناصرالدین شاه ساخته شده است. با اینکه مجموعه‌ی تجاری جدیدی در داخل این تیمچه ساخته شده اما هنوز زیبایی های معماری آن قابل مشاهده است. این تیمچه خود به صورت جداگانه در سال ۱۳۵۶ ثبت ملی شده است.

 تیمچه مهدیه

این تیمچه در جنوب و نزدیکی‌های سبزه میدان و ابتدای بازار کفاش‌ها و ارسی دوزها واقع شده است و از پوشش بزرگ و عظیم ضربی و یزدی بندی ( نوعی معماری گنبدی ) برخوردار است که زیبایی آن مورد توجه مردم و گردشگران می‌باشد.

بقعه امام زاده زید 

امامزاده زید

در محله‌ی بازار و انتهای جنوبی راسته بزازان که به بازار امیر مشهور است، بقعه‌ی امام زاده زید وجود دارد که از نظر توجه و محبوبیت مردم، به عنوان سومین مکان مقدس و متبرک تهران به شمار می‌رود. امام زاده زید از نوادگان امام مجتبی (ع) می‌باشند و بازاریان تهران ارادت و احترام زیادی برای این امام زاده قائل هستند.

ساخت بنای ابتدایی این بقعه به سال ۸۷۶ خورشیدی باز می‌گردد. این تاریخ از روی صندوق عتیقه‌ای که به روی سنگ قبر قرار دارد مشخص شده است. احترام و ارادت در گذشته به حدی بالا بوده که دائما صحبت از کرامات این امام زاده در میان بازاریان بوده است. به طوریکه این صحبت‌ها باعث شد که قاجاری ها نگاه ویژه‌ای به این امام زاده داشته باشند اللخصوص کامران میرزا، فرزند سوم ناصرالدین شاه.

این بقعه همانند بقعه‌های سید اسماعیل (در بازار) و امام زاده یحی (نزدیکی‌های بازار) پیش از شاهان صفوی نیز مورد توجه بودند اما در دوره‌های صفویه، زندیه و قاجاریه مورد مرمت و توسعه قرار گرفتند. اما نکته پر اهمیت آن است که تمامی بنای ساخته شده و بنای اصلی آن به همت آسیه خانم مادر فتحعلی شاه ساخته شده است.

بین حرم و بنای اصلی دربی خاتم کاری شده و زیبا را خواهید دید که توسط بهترین استادکار آن دوره در سال ۱۲۶۲ خورشیدی ساخته شده است. اگر به داخل حرم وارد شوید، آینه کاری، کاشی کاری های بی‌نظیری وجود دارد و علاوه بر موارد گفته شده پسر ۷ ساله کامران میرزا نیز در این مکان مدفون است که سنگ قبر بسیار زیبا و تصویر حجاری شده‌ی وی جلب توجه می‌کند.

در بخش دیگر این حرم، مزار لطفعلی خان زند از نوادگان کریم خان زند ( بنیانگذار زندیه ) واقع شده است، او در کرمان دستگیر و کور می‌شود و نهایتا در ۲۲ سالگی در تهران کشته شده و در این مکان دفن می‌شود.

 امام زاده زید در ۳۰ خرداد ماه سال ۱۳۱۵ خورشیدی به عنوان اثر ملی ثبت شده است.

 

 

بازار تهران روی نقشه

دسترسی به بازار بزرگ تهران

همانطور که در نقشه‌ی بالا قابل مشاهده است بازار تهران بین خیابان‌های پانزده خرداد از شمال، خیابان مولوی از جنوب، خیابان مصطفی خمینی از شرق و خیابان خیام از غرب محصور شده است. برای رفتن به بازار تهران بوسیله‌ی مترو می‌توانید پس از سوار شدن به قطارهای خط یک متروی تهران و حرکت به سمت حرم امام خمینی در ایستگاه پانزده خرداد پیده شوید. همچنین ایستگاه متروی امام خمینی واقع در میدان امام خمینی و شمال خیابن ناصرخسرو و باب همایون ایستگاه دیگری است که می‌توان برای رفتن به بازار از آن استفاده کرد.

کامنت خود را بگذارید

آخرین دیدگاه‌ها